{"id":123011,"date":"2024-08-04T09:19:00","date_gmt":"2024-08-04T07:19:00","guid":{"rendered":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/?p=123011"},"modified":"2024-10-10T12:49:16","modified_gmt":"2024-10-10T10:49:16","slug":"clemens-j-setz-pociecha-rzeczy-okraglych-filtry-wywiad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/clemens-j-setz-pociecha-rzeczy-okraglych-filtry-wywiad\/","title":{"rendered":"Literatura jak \u201cGrand Theft Auto\u201d. Rozmowa z Clemensem J. Setzem"},"content":{"rendered":"\n

O tym, co przynosi nam dezorientacja, czemu warto kolekcjonowa\u0107 zak\u0142\u00f3cenia oraz co fascynuje go w sztucznej inteligencji i bardzo starych tekstach \u2013 opowiada austriacki pisarz Clemens J. Setz, autor m.in. zbioru opowiada\u0144 Pociecha rzeczy okr\u0105g\u0142ych<\/em>. <\/h2>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Jagoda Gawliczek: Podobno jeste\u015b gamerem?<\/h4>\n\n\n\n

Clemens J. Setz: <\/strong>Kiedy by\u0142em nastolatkiem, ca\u0142e moje \u017cycie wype\u0142nia\u0142 Internet wczesnych lat 90. i gaming. To dla mnie nadal punkt odniesienia nawet przy czytaniu ksi\u0105\u017cek. Zastanawiam si\u0119 na przyk\u0142ad, czy dana powie\u015b\u0107 jest taka jak gry komputerowe<\/em> czy zupe\u0142nie nie? To podstawa wszystkiego tak\u017ce na poziomie estetycznym. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Czy to przek\u0142ada si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na komunikacj\u0119? Mam na my\u015bli postrzeganie grania jako budowania okre\u015blonych narracji, opowiadania historii. <\/h4>\n\n\n\n

Rzeczywi\u015bcie, gry cz\u0119sto maj\u0105 tryb fabularny. To ciekawe, poniewa\u017c nasze \u017cycie cz\u0119sto jest go pozbawione, o ile si\u0119 nam \u2013 powiedzmy \u2013 nie poszcz\u0119\u015bci. Jednocze\u015bnie, w niekt\u00f3rych grach mo\u017cna ca\u0142kiem opu\u015bci\u0107 fabu\u0142\u0119. We\u017amy takie Grand Theft Auto<\/em>, kt\u00f3re zas\u0142yn\u0119\u0142o tym, \u017ce chodzisz i strzelasz do ludzi, ale przecie\u017c nie musisz tego robi\u0107. Nie musisz budowa\u0107 przest\u0119pczego imperium. Zamiast tego mo\u017cesz chodzi\u0107 i eksplorowa\u0107 miasto. Gdzie\u015b przeczyta\u0142em, \u017ce niekt\u00f3re osoby u\u017cywaj\u0105 gry w\u0142a\u015bnie w ten spos\u00f3b. <\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug mnie to pi\u0119kne, \u017ce ludzie masowo ignoruj\u0105 pieczo\u0142owicie skonstruowany \u015bwiat przemocy, by po prostu sobie pospacerowa\u0107. Lubi\u0119 literatur\u0119, kt\u00f3ra jest w\u0142a\u015bnie taka. Masz powie\u015b\u0107, kt\u00f3ra sprawia wra\u017cenie d\u0142ugiej historii o tym i tamtym, a potem nagle opuszcza tryb fabularny i staje si\u0119 czym\u015b ca\u0142kiem innym. Czym\u015b o magii codzienno\u015bci, objawieniach lub j\u0119zyku. W podr\u0119czniku pisania umie\u015bci\u0142bym zalecenie: opuszczaj tryb fabularny kiedy tylko mo\u017cesz.<\/em> To jest co\u015b, co sam te\u017c pr\u00f3buj\u0119 robi\u0107. Opowie\u015b\u0107 zawsze jest tworzona przez kogo\u015b innego, by ci\u0119 rozproszy\u0107, skr\u00f3ci\u0107 do ciebie drog\u0119, przekona\u0107 ci\u0119 do czego\u015b, zmieni\u0107 twoje zdanie, zach\u0119ci\u0107 do konsumowania. Oczywi\u015bcie jest to te\u017c w jaki\u015b spos\u00f3b naturalne, bo jeste\u015bmy lud\u017ami i stale wp\u0142ywamy na siebie nawzajem.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\"Clemens
Clemens J. Setz, Pociecha rzeczy okr\u0105g\u0142ych<\/em>, Wydawnictwo Filtry, t\u0142. Agnieszka Kowaluk, kup w Empiku<\/a><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Uwa\u017casz zatem, \u017ce korzystanie z trybu opowie\u015bci jest rodzajem manipulacji?<\/h4>\n\n\n\n

C\u00f3\u017c, nie musi tak by\u0107, ale mo\u017ce. Wr\u00f3\u0107my do Grand Theft Auto<\/em>. Za\u0142\u00f3\u017cmy, \u017ce mo\u017cesz zrobi\u0107 tylko to, co kto\u015b inny wcze\u015bniej zaplanowa\u0142. Przyj\u0105\u0142e\u015b jak\u0105\u015b pozycj\u0119 i zdoby\u0142e\u015b moc lub konkretny przedmiot. Ta rola zosta\u0142a stworzona przez kogo\u015b innego. Kiedy w to grasz, to si\u0119 tym stajesz. Natomiast je\u015bli powiesz: nie chc\u0119 gra\u0107 w ten spos\u00f3b. Wol\u0119 po prostu spacerowa\u0107 i eksplorowa\u0107 dziwne egzystencjalne kraw\u0119dzie tego fikcyjnego miasta, zobaczy\u0107, gdzie programi\u015bci by\u0107 mo\u017ce zapomnieli zaprogramowa\u0107 mur\u2026 <\/em>to tworzy zak\u0142\u00f3cenia. Kolekcjonuj\u0119 je. Zach\u0119ca\u0142bym do tego typu aktywno\u015bci tak\u017ce w prawdziwym \u017cyciu. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

To, co m\u00f3wisz, wydaje mi si\u0119 zbli\u017cone r\u00f3wnie\u017c do my\u015blenia o religii. Z jednej strony jest tu mowa o wolno\u015bci, ale decyzje, kt\u00f3re mo\u017cesz podejmowa\u0107, s\u0105 ograniczone wieloma zasadami. <\/h4>\n\n\n\n

Ci\u0119\u017cko mi odpowiedzie\u0107. Dorasta\u0142em poza religi\u0105 i studiuj\u0119 jej teksty, gdy\u017c s\u0105 dla mnie ca\u0142kiem obce. Ale tak, twoja uwaga zdecydowanie ma sens. Tradycyjne spo\u0142eczno\u015bci z pewno\u015bci\u0105 maj\u0105 ten tryb opowie\u015bci mocno zakorzeniony w ka\u017cdym aspekcie \u017cycia. Istniej\u0105 przecie\u017c ceremonie inicjacji. Bycie pisarzem te\u017c jest troch\u0119 o tym. Inni ludzie napisali wiele rzeczy przede mn\u0105, a ja po prostu to w pewien spos\u00f3b na\u015bladuj\u0119. Nadal jednak chcia\u0142abym mie\u0107 iluzj\u0119 pewnej indywidualno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 poprzez sztuk\u0119 czy marz\u0105c na jawie. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Co zainteresowa\u0142o ci\u0119 w tekstach religijnych?<\/h4>\n\n\n\n

Podobnie jak wiele os\u00f3b by\u0142em zafascynowany sukcesem sztucznej inteligencji. W przesz\u0142o\u015bci studiowa\u0142em matematyk\u0119, wi\u0119c zag\u0142\u0119bi\u0142em si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w jej techniczne aspekty. Zastanawia\u0142em si\u0119, jak powstaj\u0105 modele j\u0119zykowe? Co robi\u0105, kiedy m\u00f3wi\u0105 i wydaje si\u0119, \u017ce maj\u0105 w\u0142asne opinie? Zacz\u0105\u0142em wi\u0119c czyta\u0107 Tomasza z Akwinu i my\u015blicieli chrze\u015bcija\u0144skich takich jak Karl Barth czy Pierre Teilhard de Chardin. Napisali ogromne traktaty \u2013 czasami ca\u0142kiem przemy\u015blane, czasami bardzo ortodoksyjne. Podoba mi si\u0119, \u017ce s\u0105, w pewnym sensie, jak du\u017ce modele j\u0119zykowe. Oczywi\u015bcie, nadal troch\u0119 bardziej chaotyczne ni\u017c na przyk\u0142ad Chat GPT, ale robi\u0105 w pewien spos\u00f3b to samo. Pr\u00f3buj\u0105 na przyk\u0142ad ca\u0142kowicie znikn\u0105\u0107 w swojej pracy. Nie chodzi tu o nich. <\/p>\n\n\n\n

We\u017amy Wyznania<\/em> \u015bw. Augustyna. Opowiada o swoich grzechach i o tym, jak ostatecznie sta\u0142 si\u0119 cz\u0142owiekiem. To jedna z pierwszych autobiografii, ale autor pr\u00f3buje znikn\u0105\u0107 w idei czego\u015b wi\u0119kszego ni\u017c on sam. To nie B\u00f3g, to nie natura, ale w\u0142a\u015bnie tekst, pismo. Tomasz z Akwinu te\u017c pr\u00f3buje sta\u0107 si\u0119 czym\u015b napisanym, pozbywaj\u0105c si\u0119 napad\u00f3w z\u0142o\u015bci, g\u0142odu, chaosu. Pozbywaj\u0105c si\u0119 tego, co ludzkie. Jestem tym zafascynowany. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Dorastaj\u0105c poza systemem wierze\u0144 mo\u017cesz poznawa\u0107 te teksty ju\u017c jako ukszta\u0142towana osoba. Jak to si\u0119 przek\u0142ada na Twoj\u0105 perspektyw\u0119?<\/h4>\n\n\n\n

Z mojej strony to rodzaj badania antropologicznego. Nigdy nie wyobra\u017ca\u0142em sobie, \u017ce zostan\u0119 chrze\u015bcijaninem, bo w og\u00f3le mnie to nie interesuje. Lubi\u0119 jednak przygl\u0105da\u0107 si\u0119 religii jako pewnemu zjawisku. Z jednej strony to prywatna sprawa, ale cz\u0119sto staje si\u0119 te\u017c spraw\u0105 polityczn\u0105. Lubi\u0119 czyta\u0107 stare, niejasne teksty. Nie si\u0119gam w og\u00f3le po bie\u017c\u0105c\u0105 literatur\u0119.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Dlaczego? <\/h4>\n\n\n\n

C\u00f3\u017c, nikt inny nie czyta takich rzeczy ani o nich nie m\u00f3wi. Prawdopodobnie jest to po prostu bardzo pr\u00f3\u017cne i aroganckie \u2013 pomys\u0142, \u017ce jestem gdzie\u015b, gdzie nikogo nie ma. Z drugiej strony to dla mnie produktywne, poniewa\u017c mog\u0119 pisa\u0107 o tym eseje czy robi\u0107 podcast z moj\u0105 przyjaci\u00f3\u0142k\u0105, kt\u00f3ra te\u017c jest pisark\u0105, w kt\u00f3rym omawiamy najbardziej niejasne ksi\u0105\u017cki non-fiction, jakie znajdziemy. I to jest wspania\u0142e! To co\u015b nowego, poniewa\u017c niby jest stare, ale nikt tego nie widzia\u0142. A je\u015bli lubisz czyta\u0107 stare rzeczy, dobrze jest pozna\u0107 dyskurs religijny. <\/p>\n\n\n\n

Niedawno odkry\u0142em Thomasa Traherne. Nigdy o nim nie s\u0142ysza\u0142em. Jest pisarzem i poet\u0105 mistycznym z kr\u0119gu literatury religijnej. W XVII wieku napisa\u0142 Wieki medytacji<\/em> i opowiada tam, \u017ce jako dziecko by\u0142 kim\u015b w rodzaju anio\u0142a lub \u015bwi\u0119tego. To jednocze\u015bnie osobliwe, urocze i mocno przestarza\u0142e. Je\u015bli masz wiedz\u0119 na temat dyskursu religijnego to nie potrzebujesz nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119 przypis\u00f3w. Je\u015bli masz gust do starszych rzeczy, dobrze jest wiedzie\u0107, co tw\u00f3rcy mieli na my\u015bli. Mam jednak jeszcze trzeci pow\u00f3d! Jest takie s\u0142ynne powiedzenie Williama Faulknera, \u017ce \u200b\u200bprzesz\u0142o\u015b\u0107 si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142a, nie zosta\u0142a w przesz\u0142o\u015bci<\/em>. Czasami jestem naprawd\u0119 zaskoczony, jak \u015bwie\u017ce i wsp\u00f3\u0142czesne jest co\u015b, co zosta\u0142o napisane 300 lub 100 lat temu. To co\u015b, co ca\u0142kowicie rozja\u015bnia tera\u017aniejszo\u015b\u0107, kt\u00f3ra \u2013 zwykle dlatego, \u017ce nie mo\u017cemy przewidzie\u0107 jutra \u2013 bywa ca\u0142kowicie myl\u0105ca. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\"Clemens
Clemens J. Setz i Barbara Zeman, fot. LiteraturhausWien<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

To, co m\u00f3wisz, jest o tyle ciekawe, \u017ce Twoja proza \u2013 cho\u0107 wsp\u00f3\u0142czesna \u2013 wydaje mi si\u0119 bardzo uniwersalna, ponadczasowa. Czu\u0107 to nawet w tek\u015bcie SPAM<\/em>, kt\u00f3ry przypomina \u015bmieciowego maila i jego pokraczny j\u0119zyk, a jednak ma w sobie co\u015b wykraczaj\u0105cego poza konkretne ramy czasowe.<\/h4>\n\n\n\n

Nie wiem, czy w Polsce by\u0142o tak samo, ale niemieckie spamy przychodzi\u0142y pisane bardzo zepsutym j\u0119zykiem. Brzmia\u0142y jak teksty automatycznie t\u0142umaczone przez kogo\u015b, kto si\u0119 na tym zupe\u0142nie nie zna. To styl, kt\u00f3ry mo\u017cna \u0142atwo na\u015bladowa\u0107 i parodiowa\u0107. Teraz dzi\u0119ki czatowi GPT wszystko jest idealne. Mam poczucie, \u017ce ten konkretny format nale\u017cy ju\u017c do przesz\u0142o\u015bci. Za dziesi\u0119\u0107 czy dwadzie\u015bcia lat b\u0119dziesz potrzebowa\u0142a przypisu, \u017ceby zrozumie\u0107 ten kontekst. Tak czy inaczej ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce znalaz\u0142e\u015b elementy, kt\u00f3re nie s\u0105 zbyt mocno zwi\u0105zane ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Przypomnia\u0142a mi si\u0119 twoja \u015bwietna miniaturka o salamandrach. Cz\u0142owiek patrzy na nieruchome p\u0142azy i uznaje je za martwe. Ruchliwa osoba jest z kolei martwa <\/em>w ich j\u0119zyku.  Jako czytelnicy pod\u0105\u017camy za naszym przyzwyczajeniem do znacze\u0144 okre\u015blonych s\u0142\u00f3w, a przecie\u017c nie s\u0105 ustalone raz na zawsze czy identyczne dla wszystkich. <\/h4>\n\n\n\n

Moje ulubione do\u015bwiadczenia czytelnicze to lektura s\u0142ownik\u00f3w, a zw\u0142aszcza niemieckiego s\u0142ownika braci Grimm. Zas\u0142yn\u0119li z ba\u015bni, ale zainicjowali te\u017c kompleksowy s\u0142ownik j\u0119zyka niemieckiego. Uwielbiam czyta\u0107 o s\u0142owach i ich przesz\u0142o\u015bci. Na uniwersytecie zajmowa\u0142em si\u0119 g\u0142\u00f3wnie matematyk\u0105, ale studiowa\u0142am r\u00f3wnie\u017c niemieckie j\u0119zykoznawstwo historyczne. Zawsze mi si\u0119 to podoba\u0142o, ale nigdy nie u\u017cy\u0142em tej wiedzy, by wzmacnia\u0107 znaczenia konkretnych zda\u0144. Moja najnowsza ksi\u0105\u017cka to powie\u015b\u0107 o prawdziwej osobie, kt\u00f3ra \u017cy\u0142a w Niemczech. M\u0119\u017cczyzna ten by\u0142 przekonany, \u017ce nie \u017cyjemy na zewn\u0105trz planety, ale wewn\u0105trz niej, zatem wszyscy jeste\u015bmy zamkni\u0119ci w sferze. Nazywa si\u0119 to doktryn\u0105 pustej Ziemi. \u017by\u0142 w Trzeciej Rzeszy i by\u0142 \u017conaty z \u017byd\u00f3wk\u0105. Jego idee coraz bardziej k\u0142\u00f3ci\u0142y si\u0119 z nazistami, wi\u0119c ostatecznie zosta\u0142 zabity, a jego \u017cona sko\u0144czy\u0142a w obozie koncentracyjnym. To bardzo tragiczna historia. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Laureatka Nagrody Kapu\u015bci\u0144skiego: Powtarza si\u0119 nam, \u017ce powinni\u015bmy tylko opowiada\u0107, a nie przekonywa\u0107 [WYWIAD]<\/a><\/h3>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Ja opowiadam g\u0142\u00f3wnie o zmaganiach, aby przekona\u0107 wszystkich do swojej opinii. By\u0142 w tym ca\u0142kowicie, ca\u0142kowicie nieskuteczny. Nie potrafi\u0142 przekona\u0107 jednej osoby, troch\u0119 jak Don Kichot. Gdy ludzie wypowiadali si\u0119 na temat tej powie\u015bci, cz\u0119sto m\u00f3wili o teorii spiskowej.<\/em> Kiedy jednak spojrzysz na to okre\u015blenie, zauwa\u017cysz, \u017ce m\u00f3j bohater nigdy nie napisa\u0142 ani nie powiedzia\u0142 nic o spisku. Nigdy nie twierdzi\u0142, \u017ce istnieje ukryta elita, kt\u00f3ra kieruje masami niewidzialnymi \u015brodkami. Powiedzia\u0142 po prostu: c\u00f3\u017c, nasza astronomia jest b\u0142\u0119dna. Mam inny pomys\u0142. <\/em>To nazi\u015bci, kt\u00f3rzy doszli do w\u0142adzy, mieli wielk\u0105 teori\u0119 spiskow\u0105 na temat \u017cydowskich elit i bankier\u00f3w. To najd\u0142u\u017csza teoria spiskowa w historii, a zarazem najbardziej krwawa, okrutna i tragiczna. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Ludzie ca\u0142kiem pomijaj\u0105 etymologi\u0119?<\/h4>\n\n\n\n

Najwyra\u017aniej. W ich rozumieniu teorie spiskowe<\/em> oznaczaj\u0105 jaki\u015b dziwaczny pomys\u0142, a nie kogo\u015b, kto naprawd\u0119 przedstawi\u0142 teori\u0119 o paranoicznym spisku. Nie jestem na to z\u0142y, ale wola\u0142bym, \u017ceby ludzie u\u017cywali tego okre\u015blenia precyzyjnie, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie m\u00f3wienia o literaturze. Znasz mo\u017ce Karla Krausa? To satyryk i bardzo ponury, w\u015bciek\u0142y cz\u0142owiek. Mieszka\u0142 jakie\u015b 100 lat temu w Wiedniu, gdzie bez ko\u0144ca karci\u0142 i krzycza\u0142 na ka\u017cdego, kto nie u\u017cywa\u0142 j\u0119zyka poprawnie. Ale ja nie jestem Karlem Krausem. Jestem kim\u015b, kto siedzi, obserwuje i zapisuje te momenty gdzie\u015b w swoim pami\u0119tniku. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Karl Kraus prawdopodobnie pokocha\u0142by chat GPT, bo przecie\u017c trzeba by\u0107 bardzo precyzyjnym w tworzeniu prompt\u00f3w. <\/h4>\n\n\n\n

Mo\u017ce tak. Albo krzycza\u0142by na niego bez ko\u0144ca. Niedawno przeczyta\u0142em ca\u0142\u0105 jego korespondencj\u0119 prawn\u0105 i akta jego pozw\u00f3w. Mia\u0142 ich chyba ponad 100. Pozywa\u0142 ludzi za pomini\u0119cie przecinka. By\u0142 niezwykle odwa\u017cny, nie ba\u0142 si\u0119 u\u017cywa\u0107 swojego umys\u0142u, ale by\u0142 te\u017c niesamowicie g\u0142upi i arogancki. Bardzo interesuj\u0105cy przypadek. Nigdy nie patrz\u0119 na ludzi, \u017ce och, jestem fanem<\/em>. Po prostu lubi\u0119 interesuj\u0105ce przypadki. Dlatego lubi\u0119 studiowa\u0107 pisarzy. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

My\u015blisz, \u017ce Chat GPT zmieni nasz spos\u00f3b komunikacji? \u017be b\u0119dziemy si\u0119 nawzajem promptowa\u0107 zamiast ze sob\u0105 rozmawia\u0107?<\/h4>\n\n\n\n

Mo\u017cesz mie\u0107 racj\u0119. 20 lub 15 lat temu nie pomy\u015bla\u0142bym, \u017ce doro\u015bli ludzie b\u0119d\u0105 m\u00f3wi\u0107 inaczej z powodu medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych. Potem sam by\u0142em na Twitterze i u\u017cywa\u0142em go g\u0142\u00f3wnie do cel\u00f3w poetyckich, pisz\u0105c eksperymentalne, dziwne, absurdalne rzeczy. Ale zdecydowanie zmieni\u0142o to spos\u00f3b, w jaki ludzie m\u00f3wi\u0105, jak si\u0119 do siebie zwracaj\u0105, jak ko\u0144cz\u0105 zdania, jakie maj\u0105 poczucie humoru. Mo\u017cesz mie\u0107 racj\u0119, \u017ce promptowanie zrobi co\u015b podobnego, chocia\u017c sam prompt wydaje si\u0119 tylko pocz\u0105tkowym etapem tej przygody z du\u017cymi modelami j\u0119zykowymi i jej najnudniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105. S\u0105dz\u0119, \u017ce zostanie zniesiony lub zast\u0105piony czym\u015b zabawniejszym, bardziej intuicyjnym, ekscytuj\u0105cym. Mog\u0119 sobie wyobrazi\u0107, \u017ce b\u0119dziesz mie\u0107 przyjaciela AI na ca\u0142e \u017cycie. Studiuje ci\u0119 i zna tak dog\u0142\u0119bnie, \u017ce nie musisz stawa\u0107 si\u0119 dobry w promptowaniu, bo on zareaguje nawet na ma\u0142e sygna\u0142y. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Korzystaj\u0105c ze sztucznej inteligencji do generowania obraz\u00f3w zauwa\u017cy\u0142am, \u017ce sedno tego do\u015bwiadczenia opiera si\u0119 na przygotowaniu bardzo prostej, ustrukturyzowanej komendy. \u017beby co\u015b wyrazi\u0107 musz\u0119 ubra\u0107 to w bardzo ciasny gorset poj\u0119\u0107 i wyzby\u0107 si\u0119 wieloznaczno\u015bci. <\/h4>\n\n\n\n

Kiedy dobrze u\u017cywasz czatu GPT z pewno\u015bci\u0105 robisz co\u015b mi\u0119dzyludzkiego, chocia\u017c ta druga strona nie jest osob\u0105. To raczej co\u015b cyfrowego, cyfrowa p\u00f3\u0142-osoba. To jest te\u017c co\u015b, czego musisz nauczy\u0107 si\u0119, je\u015bli chcesz pisa\u0107 \u2013 jak stworzy\u0107 iluzj\u0119, kt\u00f3ra zadzia\u0142a dla osoby, kt\u00f3rej nie znasz, kt\u00f3ra mo\u017ce si\u0119gnie po Twoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 za 100 lat od teraz. To jest z pewno\u015bci\u0105 pi\u0119kny telepatyczny aspekt literatury. Jeden z moich ulubionych francuskich pisarzy, o kt\u00f3rym teraz ca\u0142kowicie zapomniano, to Claude Simon. Stworzy\u0142 zupe\u0142nie nudne powie\u015bci, w kt\u00f3rych nic si\u0119 nie dzieje, ale znajdziesz tam absolutnie \u017cywe obrazy. Czytaj\u0105c naprawd\u0119 tam jeste\u015b i mo\u017cesz to do\u015bwiadczenie bardzo wyra\u017anie zapami\u0119ta\u0107. Nie mog\u0142em w \u017caden spos\u00f3b rozgry\u017a\u0107 jego sekretu. <\/p>\n\n\n\n

Z kolei Patricia Highsmith robi co\u015b takiego z dialogiem. Niby nie wydaje si\u0119 niczym szczeg\u00f3lnym, ale z jakiego\u015b powodu jest bardzo \u0142atwy do zapami\u0119tania. Nie wiem, jak ona to robi. Nawet tacy mistrzowie dialogu jak Harold Pinter tego nie potrafi\u0105, ale ona tak. Jest tam jaka\u015b mi\u0119dzyludzka magia. Kiedy zaczynasz pisa\u0107, du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 pracy polega po prostu na tym, \u017ce masz jakie\u015b uczucie i wyrzucasz je z siebie z nadziej\u0119, \u017ce zostanie na stronie. W ramach warsztat\u00f3w czy seminarium mo\u017cesz przyjrze\u0107 si\u0119 wszystkim staro\u017cytnym i nowym tradycjom i technikom, aby poszuka\u0107 dla siebie podpowiedzi, jak to osi\u0105gn\u0105\u0107. Jak stworzy\u0107 co\u015b, co porwie lub w\u0142amie si\u0119 do kogo\u015b innego. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Czy wa\u017cniejsze jest dla ciebie nazywanie uczu\u0107 czy ich odczuwanie? I czy jest jaka\u015b r\u00f3\u017cnica w tym, jak my\u015blisz o tym jako osoba prywatna a pisarz. <\/h4>\n\n\n\n

O uczuciach pisz\u0119 g\u0142\u00f3wnie w pami\u0119tniku i to ma czysto osobist\u0105, oczyszczaj\u0105c\u0105 struktur\u0119. A druga rzecz to kwestia spo\u0142eczna, czyli pewna tradycja, zwi\u0105zana z obcowaniem z tekstem. Na przyk\u0142ad czytaj\u0105c powie\u015b\u0107, uczysz si\u0119, jak to robi\u0107. Nawet je\u015bli napiszesz bardzo eksperymentaln\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, to jest ona w zasadzie przechwytywania i czytana tak samo jak wszystkie inne. Czasami ludziom udaje si\u0119 zmieni\u0107 podej\u015bcie, ale to bardzo rzadkie. Ciekawe jest te\u017c dla mnie, gdy dostaj\u0119 informacje zwrotne na temat moich tekst\u00f3w. To by\u0142a przera\u017caj\u0105ca scena. Ba\u0142em si\u0119. <\/em>Bywam tym mocno zaskoczony. Czasem rozumiem \u017ar\u00f3d\u0142a tych emocji, innym razem zupe\u0142nie nie. Te rzeczy s\u0105 powolne, szarpane i nieliniowe. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Masz ulubion\u0105 emocj\u0119, o kt\u00f3rej piszesz?<\/h4>\n\n\n\n

Zmieszanie? Dezorientacja? To m\u00f3j ulubiony stan, poniewa\u017c ma wp\u0142yw na przysz\u0142o\u015b\u0107, w kt\u00f3r\u0105 musisz wej\u015b\u0107. Nie mo\u017cesz pozosta\u0107 w zawieszeniu. To jest niemo\u017cliwe dla cz\u0142owieka. Nikt nie chce si\u0119 tu zatrzyma\u0107. Mo\u017cesz nazwa\u0107 to te\u017c dysonansem poznawczym \u2013 kiedy widzisz co\u015b i my\u015blisz co\u015b innego lub jeste\u015b uczony, aby co\u015b widzie\u0107. Do\u015bwiadczy\u0142em tego wiele, wiele, wiele razy. To jest w pewnym sensie najciekawszy stan. Teraz my\u015bl\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bciwie nie jest uczucie ani emocja, tylko co\u015b ca\u0142kiem odr\u0119bnego. Mo\u017cesz czu\u0107 si\u0119 zdezorientowany, ale mo\u017cesz by\u0107 w tym stanie dezorientacji. Moim zdaniem to najbardziej pot\u0119\u017cna sytuacja dla ka\u017cdej fikcji. Co si\u0119 sta\u0142o z moim ojcem? Co mi si\u0119 przydarzy\u0142o latem 97 roku? To banalne rzeczy, ale mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 dla ludzi ca\u0142kowicie obsesyjne, bo w my\u015bleniu zawarte s\u0105 dwa przeciwstawne nurty. Musz\u0119 wiedzie\u0107, ale nie mog\u0119.<\/em> <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Czy literatura mo\u017ce by\u0107 kluczem do tego uczucia?<\/h4>\n\n\n\n

Sama literatura zwykle nie wystarczy, aby naprawd\u0119 zmieni\u0107 perspektyw\u0119. Dzieje si\u0119 tak w bardzo ograniczonych okoliczno\u015bciach. Niedawno przeczyta\u0142em bardzo poruszaj\u0105c\u0105 histori\u0119. Kto\u015b przez d\u0142ugi czas by\u0142 wi\u0119\u017aniem politycznym i nie wolno mu by\u0142o z nikim rozmawia\u0107. To ekstremalna tortura. Jego wsp\u00f3\u0142wi\u0119zie\u0144, osoba przebywaj\u0105ca w celi obok, przemyci\u0142 Ann\u0119 Karenin\u0119<\/em>. Po wielu tygodniach opracowali system, oparty na pukaniu w \u015bcian\u0119. Wyobra\u017a to sobie! Jak w og\u00f3le zacz\u0105\u0107? Nie mo\u017cesz szepn\u0105\u0107: okej, zapukam raz i to jest litera a<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

W ka\u017cdym razie ten drugi facet wystuka\u0142 ca\u0142\u0105 powie\u015b\u0107, a izolowany wi\u0119zie\u0144 tego s\u0142ucha\u0142 i by\u0142 karmiony powie\u015bci\u0105 w bardzo zwolnionym tempie, praktycznie s\u0142owo po s\u0142owie. Dzi\u0119ki temu przetrwa\u0142 wiele lat w celi. M\u00f3g\u0142 nawet stawi\u0107 czo\u0142a pewnym my\u015blom, na przyk\u0142ad o swojej \u017conie. Czy poczeka na mnie?<\/em> W ksi\u0105\u017cce jest romans z Wro\u0144skim, ca\u0142y ten dramat i tragedia. U\u017cywaj\u0105c tego, m\u00f3g\u0142 prze\u017cy\u0107 bardzo brzydkie my\u015bli o swojej \u017conie. Co bym zrobi\u0142? Jak bym si\u0119 zem\u015bci\u0142? Czy bym to zrozumia\u0142?<\/em> Mia\u0142 przyjaciela i ca\u0142y wirtualny \u015bwiat. Gdy jeste\u015bmy pozbawieni kontaktu z lud\u017ami, literatura mo\u017ce nas uratowa\u0107. Jednak w \u017cyciu, kt\u00f3re prowadzi wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b, mog\u0105 pojawi\u0107 si\u0119 przeszkody lub bardzo trudne chwile, w kt\u00f3rych literatura z pewno\u015bci\u0105 nie wystarcza. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Automatycznie przypomina mi si\u0119 czas pandemii i zamkni\u0119cia. W\u00f3wczas ksi\u0105\u017cki rzeczywi\u015bcie mnie uratowa\u0142y.  <\/h4>\n\n\n\n

S\u0142ysza\u0142em podobny komentarz od wielu os\u00f3b. Dla mnie to do\u015bwiadczenie by\u0142o troch\u0119 inne, poniewa\u017c \u017car\u0142oczne czytanie i pisanie ju\u017c we mnie by\u0142o. Zda\u0142em sobie jednak spraw\u0119, \u017ce brakuje mi dzieci. Szale\u0144stwo. U\u015bwiadomi\u0142em sobie, \u017ce m\u00f3j dom jest pusty w bardzo egzystencjalny spos\u00f3b. Rozmawia\u0142em o tym z moj\u0105 dziewczyn\u0105. To te\u017c nic wyj\u0105tkowego, wiele dzieci urodzi\u0142o si\u0119 w zwi\u0105zku z lockdownem. Mo\u017ce wcze\u015bniej byli\u015bmy zbyt rozproszeni. Redukcja z\u0142o\u017cono\u015bci, kt\u00f3r\u0105 przynosi sytuacja lockdownu, nie rozpali\u0142a we mnie ch\u0119ci ucieczki do innych \u015bwiat\u00f3w, poniewa\u017c ju\u017c wcze\u015bniej bardzo cz\u0119sto robi\u0142em. Zamiast tego pomy\u015bla\u0142em: po co zostawa\u0107 samemu?<\/em> Bardzo mi\u0142o wspominam ten okropny czas, poniewa\u017c mia\u0142 na mnie taki a nie inny wp\u0142yw. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Wiele os\u00f3b zrozumia\u0142o te\u017c, \u017ce zostawiaj\u0105c swojego zwierzaka samego w domu na d\u0142ugie godziny, nara\u017caj\u0105 go na cierpienie.<\/h4>\n\n\n\n

Elias Canetti powiedzia\u0142, \u017ce zwierz\u0119ta s\u0105 tak niepodobne do ludzi i dlatego w\u0142a\u015bnie s\u0105 tak cenne. Wyobra\u017a sobie, \u017ce byliby\u015bmy po prostu otoczeni przez nas samych. To by\u0142oby straszne. Potrzebujemy tych istot, kt\u00f3re s\u0105 zupe\u0142nie inne, kt\u00f3rych nie mo\u017cemy zrozumie\u0107. Chodzi mi nie tylko o psy. Bardzo si\u0119 ciesz\u0119, \u017ce \u017cyj\u0119 na planecie z meduzami lub r\u00f3\u017cnymi gatunkami owad\u00f3w. Przez ostatni miesi\u0105c mieli\u015bmy inwazj\u0119 wa\u017cek. By\u0142y wsz\u0119dzie \u2013 w ca\u0142ym s\u0105siedztwie, na ka\u017cdej \u015bcianie. Wygl\u0105da\u0142y jak lataj\u0105ce pi\u0142y \u0142a\u0144cuchowe i lata\u0142y pod k\u0105tami prostymi. Ca\u0142kowicie magiczne. K\u0105pa\u0142y si\u0119 i goni\u0142y jak w kresk\u00f3wkowej strukturze. Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce moja c\u00f3rka b\u0119dzie dorasta\u0142a my\u015bl\u0105c, \u017ce to normalne. Nie wybra\u0142em tej cz\u0119\u015bci Wiednia \u015bwiadomie z tego powodu i nigdy przedtem nie mia\u0142em w swoim \u017cyciu miesi\u0105ca wa\u017cek. Ale teraz mamy je ju\u017c drugi rok z rz\u0119du i zach\u0119cam ludzi, \u017ceby przyjechali tutaj i na nie patrzyli. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

O tym, co przynosi nam dezorientacja, czemu warto kolekcjonowa\u0107 zak\u0142\u00f3cenia oraz co fascynuje go w sztucznej inteligencji i bardzo starych tekstach \u2013 opowiada austriacki pisarz Clemens J. Setz, autor m.in. zbioru opowiada\u0144 Pociecha rzeczy okr\u0105g\u0142ych.  Jagoda Gawliczek: Podobno jeste\u015b gamerem? Clemens J. Setz: Kiedy by\u0142em nastolatkiem, ca\u0142e moje \u017cycie wype\u0142nia\u0142 Internet wczesnych lat 90. i…<\/p>\n","protected":false},"author":20,"featured_media":123016,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_wpscppro_custom_social_share_image":0,"_facebook_share_type":"default","_twitter_share_type":"default","_linkedin_share_type":"default","_pinterest_share_type":"default","_linkedin_share_type_page":"","_instagram_share_type":"default","_selected_social_profile":[]},"categories":[6671],"tags":[3248,4912,5337,2474,6563],"thb-sponsors":[],"class_list":["post-123011","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-wywiad","tag-ksiazki","tag-more-ksiazkowe","tag-wydawnictwo-filtry","tag-wywiad","tag-wywiady-jagody","parent_cat_kultura"],"publishpress_future_action":{"enabled":false,"date":"2026-04-19 17:51:24","action":"change-status","newStatus":"draft","terms":[],"taxonomy":"category"},"publishpress_future_workflow_manual_trigger":{"enabledWorkflows":[]},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123011"}],"collection":[{"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/users\/20"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=123011"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123011\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":123121,"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/123011\/revisions\/123121"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/media\/123016"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=123011"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=123011"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=123011"},{"taxonomy":"thb-sponsors","embeddable":true,"href":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/wp-json\/wp\/v2\/thb-sponsors?post=123011"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}