{"id":141232,"date":"2026-02-06T12:12:29","date_gmt":"2026-02-06T11:12:29","guid":{"rendered":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/?p=141232"},"modified":"2026-02-06T12:12:44","modified_gmt":"2026-02-06T11:12:44","slug":"warszawski-modernizm-jaroslaw-trybus-wywiad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/goingapp.pl\/more\/warszawski-modernizm-jaroslaw-trybus-wywiad\/","title":{"rendered":"Varsavianista o modernistycznej Warszawie: \u201eNie ma za czym t\u0119skni\u0107\u201d"},"content":{"rendered":"\n

\u2013 Mit z\u0142otego wieku Warszawy, kt\u00f3rym mia\u0142yby by\u0107 lata mi\u0119dzywojenne, trwa\u0142 do niedawna. Dzi\u015b wydaje si\u0119, \u017ce ga\u015bnie na naszych oczach. Pojawi\u0142y si\u0119 inne punkty odniesienia<\/em> \u2013 m\u00f3wi Jaros\u0142aw Trybu\u015b, znawca modernistycznej Warszawy i zast\u0119pca dyrektora Zamku Kr\u00f3lewskiego.<\/h3>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Klimat mi\u0119dzywojennej stolicy od lat rozpala wyobra\u017ani\u0119. Dzi\u015b do\u015bwiadczamy go z dystansu, przegl\u0105daj\u0105c pi\u0119kne uj\u0119cia wystawnych mieszka\u0144 pe\u0142nych stylowych mebli. Jaros\u0142aw Trybu\u015b, varsavianista i historyk architektury, w nowym albumie Warszawski modernizm. Wsp\u00f3\u0142czesny portret mi\u0119dzywojennej stolicy<\/strong><\/em> postanowi\u0142 uwa\u017cniej przyjrze\u0107 si\u0119 temu okresowi i obali\u0107 naros\u0142e wok\u00f3\u0142 niego stereotypy. Poza jego esejami publikacja zawiera wsp\u00f3\u0142czesne fotografie Micha\u0142a \u0141ukasika i teksty Aleksandry Bo\u0107kowskiej. <\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Mi\u0119dzywojenn\u0105 Warszaw\u0119 cz\u0119sto przedstawia si\u0119 jako eleganck\u0105 i modernistyczn\u0105. Czy to nie przypadkiem narracja zbudowana na zdj\u0119ciach wybranej cz\u0119\u015bci miasta?<\/h4>\n\n\n\n

Jaros\u0142aw Trybu\u015b: <\/strong>Rzeczywi\u015bcie przez zbyt d\u0142ugi czas mi\u0119dzywojenn\u0105 Warszaw\u0119 nazywano Pary\u017cem P\u00f3\u0142nocy i pokazywano jako nowoczesn\u0105 metropoli\u0119. To by\u0142a mistyfikacja. Narodzi\u0142a si\u0119 w latach 70., a w pe\u0142ni rozkwit\u0142a w latach 80.. Sytuacja w kraju si\u0119 pogarsza\u0142a, pami\u0119\u0107 o mi\u0119dzywojniu zaciera\u0142a, a to stworzy\u0142o podatny grunt do idealizowania przesz\u0142o\u015bci. Zwykle jeste\u015bmy sk\u0142onni uwa\u017ca\u0107 tera\u017aniejszo\u015b\u0107 za gorsz\u0105 od tego, co minione, zw\u0142aszcza w czasach kryzysu.<\/p>\n\n\n\n

Mit z\u0142otego wieku Warszawy, kt\u00f3rym mia\u0142yby by\u0107 lata mi\u0119dzywojenne, trwa\u0142 do niedawna. Dzi\u015b wydaje si\u0119, \u017ce ga\u015bnie na naszych oczach. Pojawi\u0142y si\u0119 inne punkty odniesienia. S\u0142usznie jednak zwr\u00f3ci\u0142a pani uwag\u0119 na rol\u0119 fotografii. Obraz przedwojennej stolicy w ogromnym stopniu opiera si\u0119 w\u0142a\u015bnie na nich. Trzeba przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce w latach 20. i 30. fotografowanie by\u0142o bardzo kosztowne. A drogiej kliszy nie marnuje si\u0119 na fotografowanie tego, co brzydkie, nieudane czy prowizoryczne.<\/p>\n\n\n\n

To dlatego mamy dzi\u015b tak wiele zdj\u0119\u0107 reprezentatywnych fragment\u00f3w miasta, a w\u0142a\u015bciwie nie mamy fotografii pokazuj\u0105cych realia \u017cycia wi\u0119kszo\u015bci jego mieszka\u0144c\u00f3w. Tymczasem pod wieloma wzgl\u0119dami by\u0142o tam niedobrze, a cz\u0119sto po prostu bardzo \u017ale.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Plan Zagospodarowania Warszawy z 1931 roku bywa nazywany prze\u0142omowym. Na ile odpowiada\u0142 na rzeczywiste potrzeby mieszka\u0144c\u00f3w, a na ile by\u0142 projektem wizerunkowym?<\/h4>\n\n\n\n

Jaros\u0142aw Trybu\u015b: <\/strong>Plany poprawy warunk\u00f3w \u017cycia w mi\u0119dzywojennej Warszawie opracowywano w\u0142a\u015bciwie od samego pocz\u0105tku \u2014 od odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci i przywr\u00f3cenia miastu funkcji sto\u0142ecznych. Do korekty by\u0142o wszystko. Urbani\u015bci, architekci i ludzie w\u0142adzy zastanawiali si\u0119 cho\u0107by nad tym, jak Warszaw\u0119 rozg\u0119\u015bci\u0107. By\u0142a bowiem najbardziej zag\u0119szczonym miastem Europy.<\/p>\n\n\n\n

Trzeba by\u0142o zapewni\u0107 mieszkania, bo sto\u0142eczno\u015b\u0107 i niepodleg\u0142o\u015b\u0107 spowodowa\u0142y gwa\u0142towny nap\u0142yw nowych mieszka\u0144c\u00f3w. Trzeba by\u0142o przystosowa\u0107 infrastruktur\u0119 komunikacyjn\u0105, wodoci\u0105gow\u0105 i kanalizacyjn\u0105. A jednocze\u015bnie nale\u017ca\u0142o przygotowa\u0107 miasto do pe\u0142nienia nowych funkcji reprezentacyjnych i administracyjnych, do kt\u00f3rych zupe\u0142nie nie by\u0142o przystosowane. Brakowa\u0142o gmach\u00f3w dla instytucji pa\u0144stwowych, dlatego urz\u0119dy lokowano w pa\u0142acach i innych prowizorycznych przestrzeniach. Skala wyzwa\u0144 by\u0142a wr\u0119cz niewyobra\u017calna, zw\u0142aszcza je\u015bli pami\u0119tamy, \u017ce II Rzeczpospolita by\u0142a pa\u0144stwem biednym.<\/p>\n\n\n\n

Og\u00f3lny Plan Zagospodarowania Miasta Warszawy z 1931 roku by\u0142 propozycj\u0105 bardzo nowoczesn\u0105 i wyra\u017anie wychylon\u0105 w przysz\u0142o\u015b\u0107. Wiara w lepsze jutro by\u0142a cech\u0105 tamtej epoki. Dzi\u015b ten optymizm w du\u017cej mierze utracili\u015bmy \u2014 w dobie wielokrotnych kryzys\u00f3w przysz\u0142o\u015b\u0107 rysuje si\u0119 raczej w ciemnych barwach. W latach trzydziestych postrzegano j\u0105 natomiast jako przestrze\u0144, w kt\u00f3rej znajd\u0105 si\u0119 rozwi\u0105zania problem\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. To w\u0142a\u015bnie dlatego plan z 1931 roku by\u0142 tak dalekowzroczny.<\/p>\n\n\n\n

Czy by\u0142 realistyczny? My\u015bl\u0119, \u017ce w du\u017cej mierze tak \u2014 przede wszystkim dlatego, \u017ce realizacj\u0119 najbardziej ambitnych za\u0142o\u017ce\u0144 roz\u0142o\u017cono w czasie. W\u0105tpliwo\u015bci budz\u0105 raczej projekty bardziej szczeg\u00f3\u0142owe: sie\u0107 metra, nowa dzielnica olimpijska czy rz\u0105dowa. Te elementy mia\u0142y ju\u017c wyra\u017anie charakter wizji \u2014 i, jak si\u0119 zdaje, pe\u0142ni\u0142y r\u00f3wnie\u017c funkcj\u0119 wizerunkow\u0105, potrzebn\u0105 w\u0142adzy do budowania obrazu nowoczesnego pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n
\n
\"Warszawski
Ok\u0142adka ksi\u0105\u017cki Warszawski modernizm<\/em> \/ fot. Wydawnictwo Osnova \/ kup w Empiku<\/a><\/sup><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

No w\u0142a\u015bnie, wspomnia\u0142 pan o dzielnicy w\u0142adzy, kt\u00f3ra mia\u0142a powsta\u0107 na Polu Mokotowskim. To te\u017c by\u0142a forma ucieczki od przeludnionego centrum?<\/h4>\n\n\n\n

Jaros\u0142aw Trybu\u015b: <\/strong>Pierwsze propozycje rozplanowania nowej dzielnicy na Polu Mokotowskim pojawiaj\u0105 si\u0119 bardzo wcze\u015bnie, tu\u017c po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci. W centrum miasta po prostu nie by\u0142o miejsca na nowe inwestycje. Kiedy Warszawa ponownie sta\u0142a si\u0119 stolic\u0105, nale\u017ca\u0142o znale\u017a\u0107 lokalizacje dla wielu centralnych urz\u0119d\u00f3w, a jedynymi wi\u0119kszymi, niezabudowanymi przestrzeniami pozostawa\u0142y tereny Pola Mokotowskiego.<\/p>\n\n\n\n

Gdyby starczy\u0142o pieni\u0119dzy \u2014 i tu wchodzimy w obszar historycznej fikcji \u2014 zapewne dosz\u0142oby r\u00f3wnie\u017c do regulacji \u015br\u00f3dmie\u015bcia, co nieuchronnie wi\u0105za\u0142oby si\u0119 z wyburzeniami. Prezydent Stefan Starzy\u0144ski powiedzia\u0142 w jednym z przem\u00f3wie\u0144, \u017ce miasto \u201eprzejdzie jeszcze kiedy\u015b sw\u00f3j okres burzenia\u201d. To zdanie dobrze oddaje skal\u0119 i bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107 planowanych w\u00f3wczas przekszta\u0142ce\u0144.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

\u0179le si\u0119 zestarza\u0142y te s\u0142owa.<\/h4>\n\n\n\n

Jaros\u0142aw Trybu\u015b: <\/strong>To prawda. Wojna wszystko zmieni\u0142a. Niemniej warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce w okresie mi\u0119dzywojennym z du\u017c\u0105 uwag\u0105 przygl\u0105dano si\u0119 Rzymowi, kt\u00f3ry przechodzi\u0142 w\u00f3wczas gruntown\u0105 przebudow\u0119. Faszy\u015bci prowadzili tam szeroko zakrojone regulacje urbanistyczne. Co ciekawe, burzenie starej tkanki miejskiej w obliczu realnych potrzeb miasta by\u0142o przyjmowane raczej z podziwem ni\u017c z oburzeniem.<\/p>\n\n\n\n

Warszawa r\u00f3wnie\u017c o tym marzy\u0142a, ale do realizacji takich plan\u00f3w potrzebne by\u0142y ogromne \u015brodki finansowe. \u0141atwiej by\u0142o wi\u0119c projektowa\u0107 od podstaw now\u0105 dzielnic\u0119 reprezentacyjn\u0105 na jedynym wi\u0119kszym niezabudowanym obszarze, czyli na Polu Mokotowskim. Znajdowa\u0142y si\u0119 tam hipodrom i lotnisko, a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 terenu nale\u017ca\u0142a do wojska, co dawa\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 przesuni\u0119cia istniej\u0105cych funkcji. Hipodrom przeniesiono na Wy\u015bcigi, a lotnisko \u2014 na Ok\u0119cie.<\/p>\n\n\n\n

W tej przestrzeni Bohdan Pniewski zaprojektowa\u0142 dzielnic\u0119 z ministerstwami, gmachem Biblioteki Narodowej, now\u0105 siedzib\u0105 Sejmu i Senatu oraz centralnie usytuowan\u0105 \u015awi\u0105tyni\u0105 Opatrzno\u015bci. Dope\u0142nia\u0107 j\u0105 mia\u0142y zabudowania uniwersyteckie oraz przedstawicielstwa zagraniczne \u2014 ambasady.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n
\n
\"Warszawski
ul. Pu\u0142awska 24 \/ fot. Micha\u0142 \u0141ukasik<\/sup><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

W takim kszta\u0142cie tego planu oczywi\u015bcie nie zrealizowano, ale dzi\u0119ki temu Warszawa zyska\u0142a sw\u00f3j Central Park, czyli cenion\u0105 przez mieszka\u0144c\u00f3w zielon\u0105 przestrze\u0144 rekreacyjn\u0105. Na ile dobrze si\u0119 sta\u0142o?<\/h4>\n\n\n\n

Jaros\u0142aw Trybu\u015b: <\/strong>To jest pytanie z gatunku historycznego gdybania. I chyba nie warto odpowiada\u0107 na nie wprost, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce \u201edobrze si\u0119 sta\u0142o\u201d, \u017ce Warszawie nie uda\u0142o si\u0119 zrealizowa\u0107 przedwojennych plan\u00f3w. Lepiej powiedzie\u0107, \u017ce miasto zosta\u0142o m\u0105drze odbudowane, a w\u0142a\u015bciwie nawet nie tyle odbudowane, ile zbudowane na nowo. To, co naszym przodkom uda\u0142o si\u0119 zrobi\u0107 po 1945 roku, pozostaje wydarzeniem wyj\u0105tkowym w skali \u015bwiata. Z perspektywy roku 2026 mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce mamy miasto wygodne, dobrze funkcjonuj\u0105ce i \u2014 miejscami \u2014 urodziwe. \u015awiadomie wymieniam t\u0119 ostatni\u0105 cech\u0119 na ko\u0144cu.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Przejd\u017amy prosz\u0119 do ruchu sp\u00f3\u0142dzielczego. Czy to by\u0142a realna alternatywa dla mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy?<\/h4>\n\n\n\n

Jaros\u0142aw Trybu\u015b: <\/strong>W latach 20. i 30. ruch sp\u00f3\u0142dzielczy w Polsce by\u0142 niezwykle rozwini\u0119ty. Statystyki pokazuj\u0105, \u017ce mieli\u015bmy w\u00f3wczas najwi\u0119cej funkcjonuj\u0105cych sp\u00f3\u0142dzielni w Europie. To m\u00f3wi bardzo du\u017co o kondycji spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re chcia\u0142o si\u0119 samo organizowa\u0107 w imi\u0119 lepszej przysz\u0142o\u015bci. Pa\u0144stwo nie domaga\u0142o \u2014 by\u0142o zbyt biedne, a potrzeby zbyt du\u017ce, wi\u0119c ludzie brali sprawy w swoje r\u0119ce. Sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 realnie wp\u0142ywa\u0142a na codzienne funkcjonowanie kraju.<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n
\n