Drina goni kolejny drin, teraz pora pójść do kin. Co o Tede mówi poświęcony mu dokument?
Redaktor naczelny Going. MORE. Publikował lub publikuje także na łamach…
Czas płynie, płynie, a Jacek Graniecki doczekał się pełnometrażowego filmu na swój temat. Wraca w nim do lat 90. — ery przesiadywania na skateparkach, imprez w Hybrydach i kupowania nielegali na Stadionie Dziesięciolecia. Produkcja trafnie oddaje ówczesny zeitgeist, ale ma jeszcze jedną ambicję: zbadać, dlaczego akurat Tede tak długo utrzymał się na scenie.
Tede: Film dokumentalny o raperze w kinach!
Dokument, retrospektywa w galerii albo jakakolwiek inna forma prezentacji twórczości konkretnego artysty potrafi niepostrzeżenie przerodzić się w karykaturalną laurkę. Łatwo wystawić komuś ołtarzyk, odchodząc od niuansów i pomijając problematyczne wątki z życia. Po zobaczeniu takiego dzieła głowę zaprząta jednak jeszcze bardziej kłopotliwe pytanie: Czy rzeczywiście poznaliśmy historię danej jednostki, czy raczej jej persony, którą wykreowała przed innymi, a może i sobą samą? Dobry biograf — jeśli oczywiście pozwoli mu na to bohater — powinien próbować demaskować nawet ten mocno utrwalony wizerunek i wiercić dziurę w brzuchu.
Prostym, ale skutecznym zabiegiem, który przybliża do tego celu, jest poszerzenie pola widzenia. Monolog przeistacza się wtedy w wielogłosową narrację, sprawiając, że w uwielbianym przez odbiorców i krytyków twórcy zobaczymy kogoś więcej. Zrozumiemy, że nie działa w próżni, tylko środowisku, które na niego oddziałuje.

Tede, film dokumentalny: Głębiej o sukcesie
W nowym filmie na przykładzie Tedego taką próbę podejmuje Krystian Kuczkowski, który swoje na polu prezentowania gwiazd polskiego show-businessu już zrobił. Specyfika poprzednich projektów uniemożliwiała mu jednak skuteczne zbudowanie złożonych portretów znanych osobowości. Friz & Wersow. Miłość w czasach online i Budda. Dzieciak ‘98 zbliżały się estetycznie i treściowo do efektownych vlogów — formy, z której są znani tytułowi bohaterowie. Jesteśmy Żugajkami i Sanah na stadionach były raczej klasycznymi filmami koncertowym, stworzonymi dla fanów szukających zakulisowych smaczków. Serial Ania poświęcony aktorce Ani Przybylskiej stanowił za to coś w rodzaju epitafium przedwcześnie zmarłej ulubienicy widzów.
Żeby nie było – nie ma co specjalnie krytykować tych dokumentów, bo po prostu miały służyć czemuś innemu, a ich komercyjny sukces potwierdził, że reżyser sprostał wyzwaniu. Na ich tle premierowe TEDE. Forever Rap wyróżnia się jednak bardziej pogłębionym spojrzeniem na bohatera, w którym poza dostrzeżeniem niekwestionowanego sukcesu znalazła się przestrzeń na ukazanie jego adwersarzy. To zasługa udoskonalonego warsztatu Kuczkowskiego i wykorzystania niepublikowanych wcześniej archiwaliów, ale też postawy Jacka Granieckiego wobec całej produkcji. Jak twierdzi, nie ingerował w kształt tego, co ostatecznie zobaczy na ekranie. Pominął standardową kolaudację i przyszedł do kina już na gotowy film.
Hip-hopowe najntisy
Dla porządku najpierw wypada wspomnieć, że TEDE. Forever Rap wpisuje się w szerszy trend dokumentowania dziejów polskiego hip-hopu: całkiem barwnej, a jednak wciąż niedostatecznie dobrze opisanej. Swoją cegiełkę w Niechcianych, nielubianych dołożył na tym polu dziennikarz i pisarz Filip Kalinowski, a na dużym ekranie: Bartosz Paduch (Skandal. Ewenement Molesty), Małgorzata Kowalczyk (Don’t F**k with Liroy) i Piotr Szubstarski (Cały ten rap). Wrażenie robił też trzyczęściowy koncertowy projekt Jimka, w ramach którego żywe legendy poprzednich dekad stały ramię w ramię z młodymi artystami.
Dzięki mieszance amatorsko nagranych archiwaliów i przebitek materiałów telewizyjnych Kuczkowski dołącza do tego grona i wiarygodnie oddaje lata 90. — erę określaną przez pisarza Sławomira Shutego mianem czasu zmaterializowanego karnawału i chwilowej inkarnacji chaosu. Jednym z pól posttransformacyjnej entropii była muzyka, która wreszcie spływała wartkimi strumieniami z Zachodu na płytach i kasetach. Tak do Polski dotarł hip-hop; najpierw grany na skateparkach i obleganych imprezach w Remoncie czy Hybrydach, później stopniowo wdzierający się do głównego nurtu. Dziś, gdy rządzi na festiwalach i listach przebojów, warto pamiętać o jego korzeniach, a TEDE. Forever Rap tylko w tym pomoże.

Bragga przed wszystkimi
Częstym problemem dokumentów, może nawet bardziej zakamuflowanym niż jednostronna narracja, jest wyciąganie zbyt ogólnych wniosków na temat szerokiego zjawiska na podstawie wycinka historii. Reżyser na szczęście go uniknął i przypomniał, że Tede w polskim hip-hopie jest postacią osobną, ale tylko do pewnego stopnia reprezentatywną. Grał w tych samych miejscach co inni, łączył się w składy (Warszafski Deszcz, wcześniej znany jako 1kHz i Trzyha), chłonął jak gąbka amerykański rap. Równocześnie wiele rzeczy robił po swojemu, co jednym imponowało, ale innych frustrowało.
Graniecki w studiu nagraniowym, a teraz także przed kamerą, nie wstydzi się choćby przyznać, że w tworzeniu muzyki chodzi mu także o zarabianie pieniędzy. Lans na luksusowe samochody i drogie ubrania współcześnie pojawia się w co drugim numerze, ale na przełomie wieków, gdy ukazała się płyta S.P.O.R.T., był nad Wisłą słabiej obecny. Raperów kojarzono raczej z głosem pokolenia uciśnionych, pokrzywdzonych przez los i gnieżdżących się w zbyt małym mieszkaniu w bloku z wielkiej płyty. Nawijka mogła im towarzyszyć mu na drodze do awansu społecznego, ale jej owocami raczej nie powinni się specjalnie chwalić.

Kariera po swojemu
Tede oparł się pokusie bycia reprezentantem ludu. Czy to dlatego, że dorastał w inteligenckiej rodzinie i czułby zgrzyt, mówiąc o doświadczeniach, których sam nie przeżył? A może taki po prostu ma temperament — nieco przekorny, nonkonformistyczny i najzwyczajniej w świecie hedonistyczny? Trudno to rozstrzygnąć, za to trzeba przyznać, że jest w swoich intencjach bardzo konsekwentny.
Zdając sobie sprawę ze swojej charyzmy, artysta opuścił Warszafski Deszcz i zaczął solową karierę, co kwestionowało topos rapera będącego ze swoimi ziomkami na dobre i na złe. Gdy wchodził w duety z wokalistkami (np. Natalią Kukulską), gloryfikował używki (w dokumencie wprost punktuje to reżyser jego klipów, Cezary Ciszewski), prowadził program telewizyjny Bezele i założył własną markę ubrań, spotykał się zarzutami o komercjalizację rapu i wykroczenie poza jego uliczne ramy. Dziś wciąż robi to samo. Na antenie Kanału Zero wita widzów w śniadaniówce, a swojemu największemu hitowi — Drinowi za drinem — dopisał niedawno ciąg dalszy z Bambi. Dla wierzących w misję rapu ortodoksów trudny do przełknięcia będzie nawet fakt, że stanął przed kamerą w dokumencie.
Zauważenie tego dysonansu jest największą siłą TEDE. Forever Rap. Unaocznia, dlaczego to właśnie Jaca, a nie inni twórcy z lat 90., do dziś przetrwał na rynku i nie powiedział jeszcze ostatniego słowa. Jak widać, do bycia legendą wcale nie potrzeba dodatkowych laurek.
Materiał powstał w ramach współpracy patronackiej z dystrybutorem filmu „TEDE. Forever Rap.”
Redaktor naczelny Going. MORE. Publikował lub publikuje także na łamach „newonce", „NOIZZ", „Czasopisma Ekrany", „Magazynu Kontakt", „Gazety Magnetofonowej" czy „Papaya.Rocks". Mieszka i pracuje w Warszawie.

