Czy wieloryby nauczą nas ze sobą rozmawiać? Sprawdzą to „Języki z wody”

Mówiąc o komunikacji, najczęściej mamy na myśli ludzki głos. Co jednak, jeśli prawdziwe porozumienie zaczyna się dopiero tam, gdzie kończą się słowa? Próba odpowiedzi na to pytanie, czyli instalacja Języki z wody, zabierze gości tegorocznego Biennale w Wenecji w audiowizualne głębiny. 

W projekcie Języki z wody Bogna Burska i Daniel Kotowski rzucają wyzwanie powszechnie obowiązującej definicji języka. Artyści zapraszają do dialogu humbaki, osoby Głuche i słyszące. Ich instalacja łączy w sobie film, performatywny śpiew i ekologiczną wrażliwość. Zobaczymy ją w Pawilonie Polskim podczas rozpoczynającej się właśnie 61. Międzynarodowej Wystawy Sztuki – La Biennale di Venezia. Reprezentacja naszego kraju dotrze tam pod opieką Zachęty – Narodowej Galerii Sztuki. Kuratorkami projektu są Ewa Chomicka i Jolanta Woszczenko.

Wenecja znów globalną stolicą sztuki

Polski projekt staje się tym samym częścią jednej z najważniejszych tradycji europejskiej kultury. La Biennale di Venezia, czyli Biennale w Wenecji, zostało założone w 1895 roku. Początkowo funkcjonowało jako Międzynarodowa Wystawa Sztuki, ale z czasem stało się potężnym festiwalem wielu dziedzin. W mieście kanałów podczas dwudziestolecia międzywojennego narodziły się wydarzenia zorientowane typowo na muzykę, teatr i film. W 1980 roku dołączyła do nich architektura, a pod koniec lat 90. – taniec.

Zgodnie z nazwą Biennale odbywa się raz na dwa lata. Każdorazowo towarzyszy mu konkretny motyw, do którego nawiązują poszczególne projekty realizowane w narodowych pawilonach. Tegoroczna wystawa główna, zatytułowana In Minor Keys (W tonacjach molowych), to autorska wizja Koyo Kouoh. Nieżyjąca już kuratorka zaprosiła do udziału 110 artystów, kolektywów i organizacji z całego świata – od Dakaru po Nashville.

Inspirując się literaturą Gabriela Garcíi Márqueza i literaturą Toni Morrison, Kouoh szukała punktów wspólnych między odległymi od siebie praktykami. Spodziewała się je znaleźć w oazach, czyli przestrzeniach wytchnienia i kontemplacji. Polski projekt doskonale rezonuje z jej koncepcją. Celebruje ciało, wspólnotowość oraz wszystko to, co kruche i niedostatecznie słyszalne.

Między powierzchnią a głębią

Języki z wody to wielowarstwowa instalacja, której sercem jest film Bogny Burskiej i Daniela Kotowskiego. Obraz rozgrywa się w dwóch pozornie odrębnych środowiskach – pod wodą i na jej powierzchni. Narrację prowadzi 30-osobowy Chór w Ruchu, czyli eksperymentalny kolektyw, który zamiast tradycyjnego libretta wykonuje utwory śpiewane i migane jednocześnie.

Podstawą projektu były legendarne nagrania Rogera Payne’a z lat 70., które uświadomiły światu, że wieloryby posiadają własną, niezwykle złożoną kulturę dźwiękową. Zainspirowani nimi artyści stawiają fundamentalne pytanie, czy potrafimy budować transgatunkowe, wykraczające poza sensoryczne możliwości relacje. Nawiązują też do historii maoryskich jeźdźców wielorybów, odczytując je w duchu myśli feministycznej.

– Nasz projekt dotyczy komunikacji i – w jednej ze swoich warstw – języków. Bardzo ważne jest dla nas myślenie o komunikacji bez zawężania jej do tylko ludzkich form i definicji – mówi Bogna Burska.

Głosy spod wody

Drugim filarem projektu jest Daniel Kotowski. To artysta i performer, którego praktyka koncentruje się wokół doświadczenia osób Głuchych. W swoich działaniach wielokrotnie podkreślał, że fonia nie powinna być traktowana jako nadrzędna forma komunikacji. W Językach z wody eksploruje tę tematykę w oszałamiającej formie dźwiękowej i wizualnej. W jedną całość splatają się tu zdjęcia Magdy Mosiewicz, muzyka Aleksandry Gryki i choreografia Alicji Czyczel.

Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, była obecna w czasie przedpremierowego pokazu filmu w Zachęcie. – „Języki z wody” to projekt unikatowy, poruszający i odważny. Przypomina, jak ważna jest uważność w relacjach – zarówno międzyludzkich, jak i międzygatunkowych. Pokazuje, że komunikacja może przekraczać znane nam formy, otwierając przestrzeń wspólnoty, zrozumienia i współistnienia – zaznaczyła. 

Wystawę Języki z wody zobaczycie w Pawilonie Polskim w Wenecji od 9 maja do 22 listopada 2026 roku. Warto tam zajrzeć przy okazji wakacyjnego wypadu do Włoch… albo specjalnie zaplanować wycieczkę śladami sztuki współczesnej. Nie pożałujecie!